Henryk Różański

Selen – selenium – znaczenie w organizmie
i zastosowanie w lecznictwie

Selen (selenium, Se) jest pierwiastkiem chemicznym (półmetalem) odkrytym w 1817 roku przez Jönsa Jacoba Berzeliusa. Znane są alotropowe odmiany selenu: selen metaliczny, selen płynny = bezpostaciowy (czarny) i selen czerwony.

Organizm człowieka zawiera około 6 mg selenu.

Ogólnie ujmując selen jest przeciwutleniaczem, antyseptykiem, środkiem przeciwzapalnym, przeciwwysiękowym, przeciwalergicznym, przeciwnowotworowym, odtruwającym, immunostymulującym, przeciwtrądzikowym. Stymuluje peroksydazę glutationową /glutathionperoxidase/ (zawiera selenocysteinę), która zapobiega powstawaniu wolnych rodników, odpowiedzialnych za degeneracje organów, indukcję nowotworów
i przyśpieszone procesy starzenia oraz powstawanie stanów zapalnych. Peroksydaza glutationowa rozkłada nadtlenek wodoru H₂O₂ do wody H₂O.

Ochronna rola selenu dla wątroby polega na hamowaniu peroksydacji lipidów. Peroksydacji lipidów zapobiega fosfolipidowa ponadtlenkowa peroksydaza glutationowa selenozależna, która unieszkodliwia nadtlenki kwasów tłuszczowych.

Selen zapobiega nowotworom jelita grubego, płuc i gruczołu krokowego. Hamuje rozwój komórek nowotworowych. Wraz z witaminą E (tokoferol) zapobiega degradacji błon komórkowych i powstawaniu nadtlenków uszkadzających tkanki. Selen hamuje rozwój bakterii, wirusów (np. zapalenia wątroby, HIV, opryszczki, grypy, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, polio) i grzybów. Działa też niszcząco na roztocze chorobotwórcze, np. nużeńca. Ułatwia odtrucie w razie zatrucia arsenem, kadmem, ołowiem, glinem, talem, rtęcią, antymonem, węglowodorami chlorowocopochodnymi. Zwiększa liczbę limfocytów B, pobudza syntezę cytokin, podwyższa stężenie interleukin i interferonów. Zwiększa syntezę przeciwciał. Selen jest niezbędny do prawidłowej spermatogenezy, chroni plemniki przed uszkodzeniami nadtlenkami. Zapobiega przedwczesnej degradacji erytrocytów i niszczącym utlenieniem hemoglobiny. Wzmaga procesy unieszkodliwiania aflatoksyn wydzielanych przez grzyby pleśniowe. Selen ochrania tkanki podczas radioterapii i chemioterapii.

Niedobór selenu sprzyja powstawaniu depresji, miopatii, zwapnienia mięśni, zaburzeń skurczu mięśnia sercowego, zwyrodnieniom naczyń krwionośnych. Niedobór selenu powoduje spadek stężenie trójodotyroniny T3 i tetrajodotyroniny T4 (tyroksyny) tarczycowej. Obniżony poziom selenu stwierdzono w przebiegu chorób nowotworowych, łuszczycy, choroby wieńcowej, zawału serca, reumatoidalnego zapalenia stawów.

Wyraźne polepszenie stanu chorego opisano przy podawaniu selenu w przebiegu mukowiscydozy, dystrofii mięśniowych, chorób autoimmunologicznych (stanów zapalnych stawów, łuszczycy), zapalenia trzustki, wirusowego zapalenia wątroby, choroby wieńcowej, zapalenia jąder i jajników. Niedobór selenu sprzyja wystąpieniu stanu przedrzucawkowego u kobiet ciężarnych oraz ryzyko nieprawidłowego rozwoju łożyska. Równocześnie jednak należy podkreślić, że nadmierne dawki selenu działają teratogennie, dlatego dawki selenu dla kobiet ciężarnych należy obniżyć do 100 ug/dobę. Niektóre poronienia i wady rozwojowe płodów są spowodowane niedoborem selenu. Selen działa ochronnie na materiał genetyczny zapobiegając mutacjom.

Regularne podawanie preparatów selenu, witaminy E i cynku może spowodować trwałe cofnięcie się objawów trądzikowych i łuszczycy. Selen zalecam do terapii wszystkich rodzajów trądziku, w szczególności jest przydatny do leczenia trądzików zawodowych (antracenowy, węglowodorowy), dermatozy okołoustnej, trądziku sterydowego, trądziku kosmetycznego, chlorowego, bromowego czy fluorowego.

Po podaniu doustnym selen ulega wchłonięciu głównie w jelicie cienkim. Jest wiązany przez aminokwasy (cysteina, metionina). Wchłanianie selenu zwiększają: metionina, cysteina, witamina E, witamina A, tran, witamina C. Z tymi też substancjami selen wykazuje synergizm farmakologiczny. Transport selenu w organizmie odbywa się po związaniu
z aminokwasami i białkami (selenoproteina P).

Zalecane dawki selenu dzienne dla mężczyzn wynoszą 70 ug, dla kobiet 55 ug. Nie należy przekraczać dawki 350 ug/dobę. W leczeniu trądziku i łuszczycy 100-300 ug w ciągu doby (w jednej lub dwóch porcjach) przez kilka miesięcy. Równocześnie polecam zażywać tran (1 łyżka 1 raz dziennie), witaminę E (200 mg 1-2 razy dziennie) oraz cynk (100-150 mg/dobę).

Pokarmami bogatymi w selen są: ryby, sery, mięso, mózg, zboża, owoce, warzywa, skorupiaki, drożdże.

Wskazania: trądzik, łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów, miażdżyca, choroby włosów i paznokci, obniżona odporność na choroby zakaźne, skłonności do przeziębiania
i chorób alergicznych, zatrucia, zaburzenia pigmentacji skóry, osłabienie mięśni szkieletowych, choroba wieńcowa, stany zapalne narządów płciowych, nowotwory, kardiomiopatie, miopatie mięśni szkieletowych, wirusowe zapalenie wątroby, zapobieganie nowotworom, przewlekłe stany zapalne różnych tkanek, zaburzenia koncentracji umysłowej, zaburzenia kojarzenia.

Preparaty selenu zarejestrowane w Polsce:

Ø Cerosel 50 (Biochefa) - tabl. 0,05 mg (cena ok. 15 zł)

Ø Rutinoscorbin Plus (GlaxoSmithKline Pharmaceuticals) - tabl. powl. zawiera: 0,025 g rutozydu, 0,1 g kwasu askorbinowego, 0,002 g cynku, 0,008 mg selenu (cena ok. 5 zł)

Ø Selen + Witamina E (Naturell) – tabl. zawiera: 0,05 mg selenu, 0,01 g witaminy E (cena ok. 17 zł).

Ø Selenium and Zinc (Power Health) - tabl. zawiera: 0,3 g drożdży piwnych, 0,0025 g tlenku cynku, 0,22 mg selenianu sodu (cena ok. 25 zł).

Ø Selenium Bonus (Lifeplan) – tabl. preparat złożony zawierający dodatkowo witaminy (cena ok. 23 zł); skład: Vitamin A 800µg (from Beta Carotene 4.8mg) (100% RDA) Vitamin E 34mg (50iu) (335% RDA), Vitamin C 90mg (150% RDA), Thiamin (B1) 1.4mg (100% RDA), Riboflavin (B2) 1.6mg (100% RDA), Niacin (B3) 18mg (100% RDA), Vitamin B6 2mg (100% RDA), Pantothenic Acid (B5) 25mg (417% RDA), Zinc 15mg (100% RDA), Selenium 100µg, Chromium 100µg. RDA – pokrycie zapotrzebowania na składnik.

Henryk Różański

Krosno 2004